Lập nghiệp bằng con đường nào?

Trong bài này, mình đúc kết một số bài học sau quá trình xin việc khá mệt nhọc trong năm vừa rồi. Mình mong rằng những trải nghiệm này sẽ giúp ích cho những ai đang phân vân về tương lai. Mặc dù bài viết không đi sâu vào vấn đề hôn nhân và gia đình, nhưng công việc lẫn áp lực tài chính ảnh hưởng khá nhiều đến đời sống gia đình. Chọn một công việc phù hợp với bản thân và yêu cầu của gia đình cũng là cách để duy trì và bảo vệ tổ ấm.

Trước khi tìm được công việc nghiên cứu tại một công ty công nghệ lớn, mình đã có những kế hoạch khác cho tương lai. Ở vùng Vịnh kéo dài từ San Francisco xuống San Jose ở phía Nam có rất nhiều người Châu Á không chỉ sành ăn mà còn có khả năng chi tiêu rất tốt. Nếu mở một quán ăn Việt Nam ở đây thì không còn gì bằng. Mặc dù mình không xuất sắc gì, nhưng nấu ăn cũng tạm ổn. Tuy học ngành quan hệ quốc tế ra nhưng ở khu vực này công việc liên quan đến ngành của mình rất hiếm hoi. Mình đã phải sớm tính đến chuyện bỏ nghề để được ở bên cạnh chồng.

Tuy nhiên, muốn mở hàng ăn cũng không phải dễ dàng gì, phải có vốn để thuê mặt bằng, sửa sang cửa hàng cửa hiệu, mua sắm bàn ghế, nồi xong, bát đĩa. Thấy phương án này không ổn, mình dựng lên một kế hoạch khác. Mình có thể nấu ăn tại nhà và giao hàng tận nơi, phục vụ những buổi cơm trưa văn phòng hay tiệc tùng tại gia. Có đơn hàng đến đâu, nấu đến đó. Các xuất ăn thì đóng hộp xốp nên không phải đầu tư gì cả. Món nem có thể sẽ là món chủ đạo, vì thực tình mình có tài rán nem; trong nhà có cỗ bàn mình vẫn thường xuyên đảm nhiệm vai trò này. Làm ăn túc tắc như vậy cũng sẽ kiếm đủ tiền chi tiêu, và về lâu về dài lại có thời gian trông con cái.

Bên ngoại mình vốn có truyền thống tiểu thương. Nhà ở ngay ngã ba đối diện với chợ, trên tuyến đường đi từ Hà Nội lên vườn quốc gia Ba Vì, nên mở cái gì ra cũng bán được hàng, chủ yếu phục vụ khách du lịch, học sinh, và công nhân các nhà máy kế bên. Bán bia hơi, bán hàng nước, bán cafe, bán sữa chua, bán tạp hoá, sửa quần áo, chân trong chân ngoài, gia đình một người làm trong nhà máy, một người kinh doanh ở nhà, nhờ vậy mà ông bà, các bác, bố mẹ đã nuôi cả một thế hệ khôn lớn.

Chắc hẳn, nhiều bạn sẽ không lạ gì với hoàn cảnh của mình. Chọn đi theo một con đường dễ dàng hơn và sớm “yên phận” hay tìm kiếm một hướng đi khác thử thách hơn nhưng đáng ao ước hơn? Kiên trì phỏng vấn xin việc sau khi ra trường hay chạy Uber và Grab? Cố gắng theo đuổi lĩnh vực chuyên môn hay bỏ ngang mở shop bán hàng online? Dành thêm một năm ôn thi đại học hay phụ giúp cho tiệm ăn của gia đình? Tìm kiếm học bổng để đi du học thạc sỹ hay bằng lòng với công việc trong nhà nước được người nhà sắp xếp cho?

Cuối cùng, mình chọn không theo chuyên ngành quan hệ quốc tế, nhưng cũng không lao vào mở cửa hàng bán nem online giao hàng tận nơi. Mình đã cắn răng luyện toán, thống kê và lập trình trong vòng nửa năm, nộp đến cả trăm bộ sơ yếu lý lịch, bị từ chối ở nhiều nơi vì ngành học không hợp và rồi thế nào đó cũng đã tìm được một vị trí nghiên cứu dữ liệu khả ổn. Tất nhiên, không có con đường nào hoàn hảo và mỗi người sẽ có những lựa chọn riêng cho mình, nhưng trước khi quyết định theo con đường nào để lập nghiệp, mình học được rằng, có một số yếu tố khá quan trọng:

1, Hãy chọn những công việc tạo cho mình cơ hội học hỏi
Một tay lái Uber nếu chịu khó cũng có thể kiếm được 6 đến 8 triệu một tháng, trong khi làm phục vụ trong một quán cafe hay quán ăn bình thường lương sẽ chỉ 4 đến 5 triệu. Tuy nhiên, công việc trong quán ăn về lâu dài sẽ có ích hơn cho tương tai của bạn. Vì sao vậy? Việc lái xe máy ai cũng làm được và sau 5 năm, 10 năm bạn cũng chẳng học được thêm kỹ năng gì. Trong khi đó, trong một nhà hàng, bạn có thể học được vô số các kỹ năng khác nhau: phục vụ khách hàng, giao tiếp với khách nước ngoài, bảo quản và chế biến đồ ăn, tạo mối quan hệ với bên cung cấp thực phẩm. Bạn sẽ quan sát được những “cấp trên” và học được cung cách lãnh đạo của chủ hàng, của quản lý, kế toán v.v. Về lâu dài, với kinh nghiệm của mình, bạn có thể nhảy lên vị trí cao hơn hay thậm chí mở một quán ăn riêng. Mình từng nghe người ta nói, nếu bạn có thể hoàn thành công việc của mình một cách quá dễ dàng thì đã đến lúc nên tìm một cơ hội mới. Tích lũy kinh nghiệm cũng là cách tốt nhất để tăng mức lương. Thời gian làm việc của cấp trên có khi còn ít hơn bạn, nhưng họ lương cao bởi họ có nhiều kỹ năng hơn, nhiều kinh nghiệm hơn và có thể giải quyết được những công việc quan trọng hơn. Bố mẹ mình hay khuyên tìm một công việc đơn giản, nhẹ nhàng thôi, lương ít thôi cũng được. Tuy nhiên, thực tế là những công việc đơn giản nhất, thấp lương nhất thì có khi lại nặng nhọc nhất.

2, Hãy chọn những công việc vận dụng thế mạnh của mình so với người khác
Yếu tố thứ hai là biết được thế mạnh của mình nằm ở đâu và làm sao vận dụng được thế mạnh đó để lập nghiệp. Một người có thể có khá nhiều tài “chính” và tài lẻ, chẳng hạn như cắm hoa, nấu ăn, ca hát, viết lách v.v. nhưng thay vì theo đuổi một nghề nào đó vì mình có năng khiếu, bạn sẽ phải cân nhắc xem, mình có sức cạnh tranh với người khác hay không. Dù bạn có đam mê đến đâu thì cũng phải đối mặt với quy luật cung và cầu. Hồi bé mình có mong muốn được làm nhà văn. Mình ngưỡng mộ một cô nhà văn chuyên viết chuyện cho thiếu niên. Cô ấy sống trong một ngôi nhà màu vàng tại vùng Tuscany lãng mạn của Ý, trong nhà có một căn phòng làm việc đơn giản với một chiếc bàn nhỏ và một chiếc máy đánh chữ. Sống một cuộc đời làm văn, thật thơ mộng và ý nghĩa biết bao! Nhưng với khả năng của mình, chắc chỉ có thể thuê nổi một cái gác xép trong một con hẻm tối tăm nào đó. Có quá nhiều người mong muốn làm nhà văn nhà thơ, trong khi các độc giả thì chẳng muốn trả một xu nào. Nếu bạn có nhiều thế mạnh khác nhau, hãy tập trung vào những thứ “có giá” trong môi trường lao động khốc liệt và theo đuổi những sở thích khác vào thời gian rảnh rỗi cho đến khi bạn có đủ chỗ đứng để có thể chuyển nghề.

3, Hãy tìm kiếm những người đáng tin cậy có thể dẫn dắt mình
Một trong những khó khăn mà mình gặp phải khi bước vào năm cuối cao học là rất mông lung về thị trường lao động, không hiểu rõ năng lực và thế mạnh của mình ở đâu và cũng không biết ngoài kia có những ngành nghề gì mình có thể làm được. Trong quá trình tìm việc, có những người đáng tin cậy có thể dẫn dắt mình là một điều khá quan trọng. Họ sẽ truyền đạt kinh nghiệm của họ cho mình, chỉ ra với khả năng của mình thì nghề gì là phù hợp nhất và làm sao có thể chuẩn bị để tiến vào nghề đó. Hãy tạo mối quan hệ hay chủ động liên lạc với những người làm những công việc mà bạn ngưỡng mộ để học hỏi. Đừng chỉ dựa vào những người thân và bạn bè gần gũi vì có thể cái họ đang làm chưa chắc đã là những gì bạn mong muốn. Một điều mình thấy là con người ta rất dễ bị ảnh hưởng bởi những người xung quanh. Lúc mới bắt đầu chương trình tiến sỹ, mình thật ra không có nguyện vọng theo ngành giảng dạy. Tuy nhiên, tất cả những bạn cùng học đều mong sau khi tốt nghiệp sẽ tìm được một chức giảng viên/phó giáo sư, nên mình cũng nghĩ là mình cần phải theo nghề giảng dạy. Đến hết năm thứ 4 mình mới chịu đi tìm hiểu và nhận ra rằng, đằng sau bốn góc tường của giảng đường còn nhiều ngành nghề khác mà mình chưa từng tìm hiểu. Lúc đó mình mới chịu đi học hỏi, làm quen với những người khác làm trong các lĩnh vực khác nhau.

4, Không phải lúc nào cũng nên nghe lời phụ huynh hay thầy cô
Mình nhận ra rằng, những người hay tận tình đưa ra những lời khuyên và định hướng về nghề nghiệp không phải lúc nào cũng có đủ hiểu biết và tầm nhìn để có những chỉ định tốt nhất. Chẳng hạn như nhiều phụ huynh công tác trong nhà nước lâu năm, đến khi nghỉ hưu cũng muốn cho con mình vào vị trí tương tự. Vào làm trong nhà nước có thể là lựa chọn tối ưu 20 năm về trước, nhưng thời thế đã thay đổi. Các bạn trẻ có thể học hỏi được rất nhiều và có thể theo đuổi được nhiều cơ hội khác nhau khi làm việc cho các công ty tư nhân, liên doanh, hay thậm chí ra nước ngoài học tập và làm việc. Giáo sư hướng dẫn của mình dẫn đầu lĩnh vực mình học nhưng nếu rập khuôn phương pháp nghiên cứu của thầy thì chưa chắc các nghiên cứu sinh đã thành công được. Các đề tài và phương pháp nghiên cứu trong ngành thay đổi nhanh chóng chỉ sau một vài năm, đến thầy cũng không bắt kịp, thế nên các nghiên cứu sinh trong khoa thường có thêm một hay thầy cô trẻ tuổi kèm cặp.

5, Hãy tính đến sự phát triển của công nghệ
Sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, sẽ đảo lộn môi trường lao động, và bạn nên tính tới điều này. Chỉ trong một quãng thời gian ngắn ngủi, miếng cơm của các bác xe ôm, của các anh taxi truyền thống đã bị đe dọa bởi sự lấn tới và cạnh tranh tào bạo của Uber và Grab. Nhưng đấy chỉ là một trong vô số những ngành mà công nghệ đang tìm cách can thiệp vào. Xe tự lái sắp tới sẽ có khả năng được đưa vào sử dụng đại trà. Hệ thống cửa hàng dùng trí tuệ nhân tạo có thể nhận biết được khi nào khách hàng lấy đồ từ trên giá xuống. Máy bay không người lái có thể đưa thư và vận chuyển hàng hoá. Các chương trình hiện đại có thể chuẩn đoán được bệnh tật. Các khoá học online có sẵn các bài giảng đã được thu lại và có thể chấm bài của học sinh. Những lái xe đường dài, thu ngân, nhân viên bưu điện, và kể bác sỹ hay giáo viên sẽ phải đối mặt với những thay đổi đó. Mình nghe một bài thuyết trình nói rằng, để chuẩn bị cho một tương lai với đầy các thiết bị thông minh, hãy chọn cho mình một công việc mà ngày nào cũng có những thử thách mới và những vấn đề phải giải quyết khác nhau. Những ngành chẳng hạn như thiết kế, nghệ thuật, nghiên cứu, tư vấn, luật, tài chính, v.v. đòi hỏi sự sáng tạo và cập nhật thường xuyên sẽ khó bị thay thế. Đồng thời bạn cũng nên thu thập hiểu biết về công nghệ để có thể vận dụng được những thiết bị cần thiết. Một bác xe ôm lớn tuổi nhưng chịu khó học cách sử dụng điện thoại thông minh cũng sẽ đánh bật được các anh thanh niên Grab!

Chúc các bạn may mắn!

Ngôi Nhà Hạnh Phúc